Bij het woord “ambacht” denk je misschien niet meteen aan typografie. Maar tijdens het ontwerpcafé van 15 november lieten Gerard Unger en Hansje van Halem de overvolle zaal zien dat die twee zaken wel degelijk met elkaar samen kunnen hangen.

Hansje van Halem gaf een zeer openhartig kijkje in haar creatieve werkproces. Ze vertelde het publiek dat haar ideeën vaak op onverwachte momenten ontstaan. Zo was ze tijdens haar studie aan de Rietveld Academie bezig met haar eindproject. Ze had niet echt inspiratie en besloot daarom wat te tekenen met haar muispen. Ze maakte een “krasletter” door het krassend overtrekken van een bestaande letter. Door meerdere versies van zo’n gekraste vorm over elkaar te leggen ontstonden wel 200 verschillende leesbare diktes.
Ze ontdekte dat ze het interessant vond om met de textuur van letters te spelen en de lijnen te zien als een soort draden waarmee de letters als het ware “geweven” kunnen worden. Het is daarom misschien niet zo gek dat ze haar inspiratie soms letterlijk uit oude ambachten haalt. Zo ontwierp ze een font gebaseerd op borduurtechniek. Dit concept voerde ze tot in puntjes uit: de teksten hadden zelfs een “mooie” en een achterkant, net als echte borduurlapjes.
Niet al haar projecten lopen meteen goed. Zo werd het eerste ontwerp voor haar postzegel van 44 cent niet geaccepteerd om dat het te veel deed denken aan het logo van de KKK. En een opdracht van TNT om een velletje van 10 zegels te ontwerpen moest ze zelfs teruggeven, omdat ze geen oplossing vond voor haar ontwerpprobleem.
Door ook de minder rooskleurige kanten van het vak te delen met het publiek- dat deze avond voor een groot deel bestond uit studenten van ArtEZ- gaf ze een eerlijk beeld van de dagelijkse ontwerppraktijk.

Ook Gerard Unger vertelde over het proces van opdracht tot eindproduct. Een jaar of vier geleden kreeg hij, bijvoorbeeld, de opdracht om een inscriptie in steen en een tapijt met tekst te ontwerpen voor de Universiteit Leiden, waar hij hoogleraar typografie is. Alhoewel hij geen idee had hoe dit aan te pakken, paste hij zijn gouden regel toe: eerst ja zeggen, en later puzzelen op de uitvoer.
Vooral het tapijt bezorgde hem flink wat kopzorgen. Het was enorm: ruim 6 bij 6 meter. Een bezoekje aan het textiellab in Tilburg leerde hem dat het lastig zou worden om de letters in het tapijt te weven, omdat de structuur erg grof is. De fabriek in Kampen die zijn ontwerp zou moeten uitvoeren stuurde hem uiteindelijk zelfs zijn ontwerp terug met de mededeling dat het onmogelijk goed uit te voeren bleek: letters zijn te onregelmatig om ze te kunnen weven. Uiteindelijk besloot hij om twee kleuren tapijt te bestellen, de letters er met een laser uit te snijden, en het geheel daarna samen te voegen. Hij bedacht zelfs een manier om te voorkomen dat de wol zou gaan rafelen: hij sneed alleen in de dragende laag. Maar toen het tapijt af was, waren de problemen nog niet over: het paste net niet in de ruimte die in de vloer was uitgespaard. Unger besloot om even een luchtje te gaan scheppen, om na te kunnen denken over de oplossing van dit probleem. Toen hij terug kwam had hij bedacht dat er geen andere oplossing was dan het maagdelijk nieuwe tapijt een beetje bij te snijden.
Ook de inscriptie in steen verliep niet probleemloos. Hij had besloten om de tekst op de stenen te zandstralen, maar de uitvoerders hadden de zandstraler niet goed ingesteld, waardoor de letters te dik werden. Er zat niets anders op dan de tegels te vervangen, en daarna op nieuw te beginnen.

Tijdens deze avond werd weer eens duidelijk dat ontwerpen niet altijd een bewust en rationeel proces is. Unger en Van Halem krijgen juist de beste ideeën als ze niet direct met het probleem bezig zijn. Ze zijn geen rationele machines, maar creatievellingen die nieuwe oplossingen proberen te vinden voor onverwachte problemen. En dat mag je best “ambachtelijk” noemen.

tekst: Paula van Strien
Foto's: Eva Broekema